طرح نقشه‌هاي قالي و قاليچه در ايران واصفهان

طرح نقشه‌هاي قالي و قاليچه در ايران واصفهان

در ميان طرحهاي مختلف فرش جهان، طرحهاي ايراني جايگاهي مشخص و مقامي برجسته دارد. متأسفانه در سالهاي اخير بسياري از كشورهاي صادركنندة فرش، طرحها و نقشه‌هاي ايران را تقليد كرده و وارد بازار مي‌نمايند و بازار فرش را تصاحب كرده‌اند. كشورهاي هندوستان، پاكستان، افغانستان، چين، مصر، روماني، آلباني و بعضي از كشورهاي ديگر اكنون ميدان‌دار اين بازارند كه همگي نيز طرحهاي مسروقة ايران را به كار مي‌برند. مثلاً هندوستان كه در اين زمان بزرگترين كشور صادركنندة فرش است، بيش از پنجاه طرح ايراني را مورد استفاده قرار مي‌دهد. ۶۵% توليد اين كشور را فرشهايي تشكيل مي‌دهد كه از فرش ايراني نسخه‌برداري شده‌اند.

بيشتر طرحهاي ايراني در جهان، به نام محل بافت آن شهرت دارد. از مشهورترين نقشه‌هاي فرش

ايران نقشه‌هاي معروف اصفهان، قم، نائين، تبريز، كاشان، مشهد، ساروق و اردبيل را مي‌توان نام برد.

بر اساس تقسيم‌بندي شركت فرش ايران، نقشه‌هاي فرش به نوزده گروه اصلي تقسيم مي‌شوند:

طرحهاي آثار تاريخي: از قبيل مسجد شيخ لطف‌الله، مسجد شاه، تخت جمشيد و آثار تاريخي ديگر.

طرحهاي اسليمي: اساس آن را شاخه‌هاي دوراني در ميان برگها تشكيل مي‌دهد. اسليميِ «دهن اژدر» معروفترين آن است.

طرح افشان: طرحي است از گل و برگها و شاخه‌ها به صورت پراكنده و بدون پيوستگي. افشان ختايي و افشان شاه عباسي از اين طرح اقتباس مي‌شود.

طرح اقتباسي: طرحهاي مناطق و نواحي مرزي كشور و يا طرحهاي ممالكي است كه سابقاً جزو ايران بوده‌اند مثل طرح افغاني و قفقازي و غيره.

طرح‌بندي: طرحي است كه در آن قطعة كوچكي از يك طرح در سرتاسر فرش (چه در طول و چه در عرض) تكرار مي‌شود و بعد به هم مي‌پيوندد.

طرح بته‌اي: كه بسيار اصيل و قديمي است مثل بُتة سركج و بُتة جِقه كه به نام بُتة قلمكار اصفهان شهرت دارد و در هند هم متداول است.

طرحهاي شاه عباس: اساس اين طرح را گلهاي خاصي تشكيل مي‌دهد كه به نام شاه عباس معروف است. «لچك» و «ترنج» و شكارگاه از فرعيات اين طرح است.

طرح درختي: اساس اين طرح را شاخه و برگهاي درختان تشكيل مي‌دهد. از فرعيات آن درختي ترنج‌دار، درختي سروي و درختي گلداني است.

طرح تركمن: اين نوع فرش از نظر شكل هندسي و شكستگي خطوط، خاص كوچ نشينهاست و

نقشه ندارد. در طرح تركمن غزال از فرعيات آن است.

طرح شكارگاه: نوعي از فرش درختي است كه انواع حيوانات وحشي در آن ديده مي‌شود.

از فرعيات آن شكارگاه ترنج‌‌دار است.

طرح قابي: اين طرح از مجموع قابهاي چند ضلعي تشكيل شده. و از فرعيات آن قاب اسليمي

و قاب قرآني است.

طرح گلفرنگ: اين طرح تركيبي است از طرحهاي اصيل ايراني با گلهاي طبيعي تند و روشن

مثل گل سرخ و گلفرنگ، دسته گل، و گل و بلبل كه شهرت بيشتري دارد.

طرح گلداني: در اين طرح، گلدان در اندازه‌هاي مختلف به چشم مي‌خورد. گاهي يك گلدان سراسر فرش را فرا مي‌گيرد. طرح «حاج خانمي» آن شهرت دارد.

طرح ماهي درهم: اين طرح از طرحهاي بومي است و در عشاير و ايلات بدون نقشه بافته مي‌شود. نوع بيرجندي آن شهرت دارد.

طرح محرابي: اين طرح از محراب مسجد الهام گرفته است و تزئيناتي از قبيل قنديل، ستون و گل و برگ در آن به چشم مي‌خورد.

طرح محرّمات: دراين طرح، انواع قطعاتي از يك نقشه، در فرش تكرار شده، عرض فرش به چند رديف تقسيم مي‌شود. اين طرح را «قلمداني» هم مي‌گويند.

طرح هندسي: در اين طرح از اشكال مختلف هندسي، زاويه‌دار يا قوسي استفاده مي‌شود. شكل ختايي اين طرح معروف است.

طرحهاي ايلي: از اصيل‌ترين و قديمي‌ترين فرشهاست كه از طبيعت و محل زندگي هنرمندان بافنده نشأت گرفته است. نوع «خاتوني»‌و «بختياري» آن شهرت دارد.

طرح تلفيقي: اين طرح از تركيب و تلفيق دو يا چند طرح مختلف تشكيل شده كه تلفيق لچك ترنج و كف سادة آن معروف است.

در اصفهان همة اين طرحهاي نوزده گانه بافته مي‌شود اما در دنياي هنر و بازار جهاني فرش

طرحها و نقشه‌هاي لچك و ترنج، طرح افشان شاه عباسي، قاليچه درختي، ماهي درهم،

نقشه مير، سروي و شكارگاه، شهرت بيشتري كسب كرده است.

همان طوري كه اشاره كرديم. كارگاههاي فرش در اصفهان از زمان صفويه رونق گرفت و بسياري از نقاشان

معروف در طرح و نقشه فرش هم فعاليت داشته و پرفسور پوپ ضمن اشاره به هنر قالي‌بافي در اصفهان

در زمان صفويه، سه تن از بزرگترين هنرمنداني را كه طرح و نقشه قالي را به عهده داشته‌اند، استاد بهزاد

(متوفي به سال ۹۴۲ هجري) و سلطان محمد (متفي به سال ۹۴۹ هجري) و سيد علي معرفي نموده است.

شاه طهماسب نيز كه خود به نقاشي و طراحي علاقه داشته، دستور بافت چند فرش بسيار نفيس

را صادر نموده و آنها را به مسجد سليمانيه، واقع در استانبول هديه نموده است. علاوه بر قاليچه‌اي

كه در موزه ويكتورياي لندن است، فرش ميلان نيز كه شكارگاه مي‌باشد، از شاهكارهاي هنر دورة

صفويه است و نقشه آن را به غياث‌الدين جامي نسبت مي‌دهند.

از آن زمان تاكنون هنوز اصفهان مهد هنر و مركز طرح و بافت نفيس‌ترين و عالي‌ترين نوع فرش

جهان است. هنرمندان نقاش اصفهاني كه شهرت جهاني داشته و دارند همانند حاج ميرزا آقاي

امامي و حاج مصورالملكي و استاد حسين ختايي، نقشه‌هاي بسيار زيبايي طرح مي‌نموده‌اند و

برخي هم چندين كارگاه بزرگ قاليبافي را اداره مي‌كردند. زماني كه هنرستان هنرهاي زيباي اصفهان

تأسيس گرديد، طرح و نقشه فرش اصيل اصفهان به صورت فني‌تري درآمد. زيرا علاوه بر رياست

هنرستان، استاد عيسي بهادري كه خود از طراحان معروف و بزرگ فرش بوده، بسياري از هنرمندان

ارزنده ديگر به همراه او مبادرت به طرح و نقشه فرشهاي اصيل اصفهاني نمودند كه استاداني مانند

فرشچيان، صيرفيان پور، حكمت‌نژاد، جواد رستم شيرازي، عباسعلي پورصفا، رضا ابوعطا، غلامعلي

صفدرزاده حقيقي، فيض الله صفدرزاده حقيقي، استاد ارژنگ و بسياري از هنرمندان ديگر از آن

جمله‌اند. از بانوان خانم ايران حدادگر نقاش مينياتور، از طراحان نقشه فرش سنتي اصفهان هستند.

بافندگان معروفي كه هنر نقاشان را روي فرش منعكس مي‌نمودند و با الياف نخ و پشم، كرك و ابريشم

افتخار مي‌آفريدند، در هر دوره از شهرت و آوازة بسيار برخوردار بودند و معرفي آنها بسيار مشكل است.

مطالب مورد علاقه خود را به اشتراک بگذارید

Facebook Google LinkedIn Twitter

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *