بیجار و قالی آن از دیدگاه ادوارد

بیجار و قالی آن از دیدگاه ادوارد،شهر بیجار شهر كوچكی است با ۷۰۰۰ نفر جمعیت كه در دره زیبا

و سرسبزی در ۱۲۰ میلی شمال غربی همدان واقع شده است .

 

بیجار و قالی آن از دیدگاه ادوارد،در پشت موستان ها و باغ های میوه كه آن را احاطه كرده است

یك ردیف تپه های سرخ رنگ دیده می شود كه صخره های نوك تیزی به اشكال عجیب

از جلگه آن بیرون آمده است : جاده سمت همدان نا هموار و در فصل تابستان خاك آلود است ,

ولی ( به عكس جاده ـ سنندج ) در سراسر سال می توان آن را به وسیله اتومبیل طی كرد .

 

بیجار و قالی آن از دیدگاه ادوارد،در ۶۰ میلی همدان مسافر بهدهكده ای نیمه بایر می رسد

كه زمین آن را كاریز های عمیق و بستر خشك رودخانه ها قطع كرده است . مقابل وی در

افق قله مرتفع عظیمی دیده می شود كه به قدری موزون و بهاصطلاح تراز است كه گویی

آن رابا خط كش رسم كرده اند .

 

بیجار و قالی آن از دیدگاه ادوارد،مسافر در پایان یك روز سفر خسته كننده و خاك آلود به قله این

كوه می رسد . حال وقتی كه به عقب بنگرد ( اگر بتواند ) در پنجاه میلی خود جلگه ای

غبار آلود و شیری رنگ مشاهده خواهد كرد .

بیجار و قالی آن از دیدگاه ادوارد،در قرن پانزدهم , بیجار روستایی بیش نبود و گفته می شود كه به شاه

اسماعیل نخستین پادشاه دودمان صفویه تعلق داشت . در حدود یك قرن قبل ساكنان آن تا اندازه ای متمكن

شدند كه توانستند مالك زمین و خانه های خود شوند . این تمكن در ایران علامت آزادی به شمار می رود .

 

بیجار به یك شهر تبدیل یافت , ولی موقع جغرافیایی آن طوری نبود كه به صورت مركز بازرگانی در آید .

بیجار و قالی آن از دیدگاه ادوارد، بلكه تنها بازاری شد برای فروش فراورده های كشاورزی و

اهمیت چندانی پیدا نكرد .

در بین كلیه شهر های مغرب ایران كه در طی جنگ جهانی اول به اشغال قوای بیگانه

در آمد به بیجار بیش از همه لطمه وارد آمد . ابتدا نیروی روسیه این شهر را اشغال كرد .

 

بیجار و قالی آن از دیدگاه ادوارد، اینها تا می توانستند غلات و حبوبات آنها را تصاحب كردند ,

ولی از این گذشته رفتارشان با ساكنین این شهر دوستانه بود . مردم كه هرگز نمی پنداشتند

كه نیروی روسیه بیجار را ترك خواهد كرد كوشیدند خود را هر چه بیشتر با وضع جدید وفق دهند ,

ولی روس ها در آنجا نماندند و در مقابل فشار نیروی تركیه عقب نشینی كردند و

ترك ها شهر راگرفتند و مردم نگوت بخت را به اتهام همكاری با روس ها مجازات كردند .

 

بیجار و قالی آن از دیدگاه ادوارد،ترك ها اندك مواد غذایی و غلاتی را كه برای مردم باقی مانده بود

از دستشان در آوردند و از تیر سقف خانه ها برای تهیه آتش استفاده كردند . وحشت سراسر بیجار را فرا گرفت .

بیجار و قالی آن از دیدگاه ادوارد،خشكسالی ۱۹۱۸ این مصیبت را تكمیل كرد .

مدت چندین ماه روزی ۲۰۰ نفر دراین ناحیه به هلاكت می رسیدند .

وضع بیجار بعد از جنگ بسیار اسفناك بود : شهری بود غارت شده كه ده یك جمعیت خود رااز دست داده بود .

از آن زمان به بعد هیچ گاه آن طور كه باید پیشرفت نكرد و آبادانی پیشین خود را باز نیافت .

بیجار و قالی آن از دیدگاه ادوارد

بیجار و قالی آن از دیدگاه ادوارد،قبل از سال ۱۹۱۴ شهر آبادی بود با ۲۰۰۰۰ نفر جمعیت ,

در حالی كه امروز تقریبا روستای بزرگی به شمار می رود .
ناحیه قالی بافی بیجار مشتمل است بر شهر بیجار و ۴۰ روستایی كه در شعاع ۳۰ میلی آن قرار گرفته است .

در نخستین سال های بین دو جنگ جهانی بهندرت قالی در این ناحیه بافته می شد .

سپس در اواسط قرن بیستم این صنعت به تدریج احیاء شد تادر سال ۱۹۳۸ كه در

حدود ۱۰۰۰ دستگاه بافندگی دراین ناحیه مشغول كار بود و فراورده سالانه آن به

هزار تخته می رسید .

بیجار و قالی آن از دیدگاه ادوارد،سپس جنگ جهانی دوم آغاز شد .

سانحه جنگ در اغلب مراكز قالیبافی اثر زیانبخش نداشت زیرا تقاضا برای فراورده

در پایتخت رو به افزایش بود . متاسفانه بیجار از این تقاضا سودی نبرد چه قالی های

سنگین و زمخت و درشت بافت آن مورد پسند تازه به دوران رسیده های پایتخت واقع نمی شد .

بار دیگر میزان قالی بافی در بیجار به مقدار زیادی تنزل یافت .

بیجار و قالی آن از دیدگاه ادوارد،در قرن گذشته روسا و خوانین مشرق كردستان كرد نبودند

بلكه ترك بودند , به طوری كه عده ای از آنها تا امروز نیز ترك هستند . اغلب قبایل ترك به عكس

اكثر قبایل ایرانی قالی های خود را مثل قالیهای بیجار دو پوده می بافند . در بین این قبایل ترك

ناحیه هریس و تبریز , قشقائیها فارس و بعضی از ایالات افشار را در كرمان می توان نام برد .

 

بیجار و قالی آن از دیدگاه ادوارد، احتمال بسیار دارد كه خوانین ترك شرق كردستان

( شاید عده ای از افراد خاندان افشار كه هنوز در شمال بیجار مالك چندین روستا هستند

و از لحاظ تاریخی با افشار های كرمان مربوطند ). برای قصور خود به قالیهای بزرگ و محكم

نیاز داشتند , حال چگونه می توانستند چنین فرش هایی تهیه كنند ؟

بدیهی است : دستور دادند آنها را به همان شیوه عشایری و با با همان گره تركی و دو پوده پشمی تهیه كنند .

یعنی به همان شیوه ای كه قالی یوشاك تا به امروز بافته می شود . در واقع قالی بیجار می تواند

یكی از خویشاوندان دور قالی یوشاك تركیه باشد . چنانچه این فرضیه درست باشد بقیه نیز درست

خواهد بود , بهاین معنی ككه چون پشم ( به عكی نخ ) ماده ای است كه حالت ارتجاعی دارد برای

به دست آوردن فرشی كه مثلا در هر اینچ۱۲×۱۲ گره داشته باشد پود های پشمی را باید با

شدت كوبید كه در تنیجه قالی های خشن و فشرده به دست می آید , یعنی همان ویژگی

هایی كه در قالی بیجار دیده می شود .

بیجار و قالی آن از دیدگاه ادوارد،شانه زدن پود های پشمی كار دشواری بود, بدین جهت قالی بافان

بیجار علاوه بر شانه سنگین كه از آهن و چوب ساخته شده بود ناگزیر ابزار مخصوص دیگری برای این

منظور تهیه كردند و آن شئی شبیه یك پنجه آهنی است كه ۱۲اینچ طول دارد . قالیبافان این پنجه را

در فواصل نزدیك محكم روی پود ها می زنند تا در هر اینچ تعداد كافی از ردیف های گره به دست آید

كه البته كاری خسته كننده ولی در عین حال ضروری است .

بیجار و قالی آن از دیدگاه ادوارد،قالیبافی در ناحیه بیجار یك حرفه روستایی است .

هیچ نوع كارگاه سازمان یافته قالیبافی در شهر و یا روستا های آن یافت نمی شود .

دستگاه های بافندگی قدیمی و بدوی است . اغلب تیر های این دستگاه ها خمیده و ناصاف است .

علت كجی قالی های بیجار تا حدی همین است . ولی تنها دلیل عدم توازن و تقارن در قالی

های بیجار این نیست , بلكه به كاربردن پشم برای تار قالی علت عمده به شمار می رود .

چون پشم حالت فنری دارد و كشیدن آن بر دار به طور یكنواخت دشوار است ,

و چنانچه كشش تارها یكنواخت نباشد قالی كج از آب در می آید .

بیجار و قالی آن از دیدگاه ادوارد،بنابر مطالبی كه ذكر شد هنگامی كه شنیدم قالیبافان

بیجار برای تار به جای پشم از نخ استفاده می كنند خوشوقت شدم . چه برای این منظور نخ

خیلی بهتر از پشم است و ضمناً هیچ گونه تغییری در ظاهر ویا در طرز به كار بردن آن نمی دهد .

 

از نخ برای پود تازك نیز استفاده می كنند و این نیز نوعی پیشرفت محسوب می شود .

زیرا برای پود ضخیم هنوز پشم به كار می برند, یعنی همان گونه كه باید باشد ,

و اگر در این مورد نیز از نخ استفاده كنند ماهیت و چگونگی قالی بیجار به كلی تغییر خواهد كرد .

در ساختمان و بافت قالی تحولات دیگری نیز پدید آمده است . بیست و پنج سال قبل كه

برای نخستیم بار از بیجار دیدن كردم ضخامت پود پشمی كه به كار می بردند به اندازه یك مداد سربی بود

قالیبافان نیرومند باچنگال های ۱۲ اینچی و شانه های سنگین با شدت بر روی آن می كوبیدند و

در نتیجه قالی به قدری فشرده و محكم می گردید كه آگر آن را تا می كردند بدون شك پود ها ترك بر میداشت .

بنابراین اكنون كه پود های نازك تری به كار می برند در این زمینه نوعی پیشرفت محسوب می شود .

قالی قدیم بیجار بیش از اندازه فشرده بود .

تعداد طرح هایی كه در قالی بیجار به كار می رفت همیشه معدود بود و معمولا از طرح های

گردان استفاده می كردند . طراحا حرفهای , كه در شهر هایی مثل تبریز و كاشان و مخصوصا كرمان

افراد محترم به شمار می روند . در بیجار وجود ندارند هر چند گاه یكبار , یكی از مردم محل بهخاطر

كسب شهرت طرح جدیدی تهیهمی كرد , ولی بدوناستثناء این طرح ها همیشه نامرغوب بود .
سابقاً طرح ها با روستاهای خاصی بستگی و ارتباط داشت و هنگامی كهمثلا طرحی در یك روست

ا متدال می شد مردم آن فقط از همان یك طرح استفاده می كردند .

برای آشنا ساختن روستائیان با طرح جدید ابتدا قسمتی را كه باید تكرار شود بر روی تكه ای قالی به اندازه یك پادری كه به آن (( واگیره )) می گفتند می بافتند و آن را در اختیار قالیبافان می گذاشتند تا از آن به عنوان الگو استفاده كند. با ایت روش بازرگانان می توانستند طرح های بهتر را در اندك مدتی رواج دهند . استفاده از روش جدیدتر , یعنی نمایاندن طرح بر روی كاغذ شطرنجی توزیع آن را ساده تر و آسانتر كرده است .
با این همه , قالی های معدود و انگشت شماری كه در حال حاضر در بیجار تهیه می شود فاقد طرح ها و نقشه های متنوع و مرغوب هستند .

مطالب مورد علاقه خود را به اشتراک بگذارید

Facebook Google LinkedIn Twitter

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *